Վերջերս հրապարակված մի շարք հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ արհեստական բանականության (AI) գործիքների՝ մասնավորապես ChatGPT-ի նման մեծ լեզվական մոդելների շարունակական և չափից ավելի օգտագործումը կարող է նվազեցնել քննադատական մտածողությունը և խնդիրներ ինքնուրույն լուծելու կարողությունը։
MIT Media Lab-ի 2025 թվականի ուսումնասիրությունը (հեղինակներ՝ Nataliya Kosmyna և գործընկերներ) պարզել է, որ ChatGPT-ն էսսեներ գրելու համար օգտագործող մասնակիցները ցույց են տվել ուղեղի զգալիորեն ցածր ակտիվություն և կապեր (brain connectivity), որը կապված է ճանաչողական գործընթացների, հիշողության և ստեղծարարության հետ։ Նրանք նաև դժվարությամբ են հիշում և մեջբերում իրենց գրած տեքստերը՝ համեմատած նրանց հետ, ովքեր գրել են առանց AI-ի օգնության կամ միայն որոնողական համակարգեր օգտագործելով։
Carnegie Mellon-ի և Microsoft-ի հետազոտողների 2025 թվականի աշխատանքը (հիմնված 319 գիտելիքի աշխատողների հարցման վրա) ցույց է տվել, որ որքան մեծ է վստահությունը AI-ի կարողությունների նկատմամբ, այնքան քիչ քննադատական վերլուծություն են կատարում աշխատողները։ Սա կարող է հանգեցնել երկարաժամկետ կախվածության և ինքնուրույն խնդիրներ լուծելու հմտությունների թուլացման։
OpenAI-ն և ChatGPT-ի թիմը խորհուրդ են տալիս օգտագործել AI-ն որպես ուսուցիչ կամ օգնական՝ ոչ թե պարզապես պատրաստի պատասխաններ ստանալու, այլև հասկանալու և սովորելու գործընթացում (օրինակ՝ Socratic հարցերով կամ քայլ առ քայլ ուղղորդմամբ)։ UCL-ի պրոֆեսոր Ուեյն Հոլմսը (AI և կրթություն մասնագետ) զգուշացնում է, որ օգտատերերը պետք է հասկանան AI-ի աշխատանքի սկզբունքները, ստուգեն արդյունքները և խուսափեն չափից ավելի կախվածությունից, քանի որ դա կարող է թուլացնել ճանաչողական հմտությունները։
Հիմնական եզրակացություն. AI-ն կարող է ինչպես օգնել ուսուցմանը և ստեղծարարությանը, այնպես էլ թուլացնել քննադատական մտածողությունը՝ կախված օգտագործման ձևից։ Ճիշտ մոտեցմամբ (որպես գործիք, ոչ թե փոխարինող) այն դառնում է առավելություն, իսկ չափից ավելի կախվածությունը՝ ռիսկ։
