Այսօր հռչակավոր կինոռեժիսոր, սցենարիստ Սերգեյ Փարաջանովի ծննդյան տարեդարձն է` 102-ամյակը։
Սերգեյ Փարաջանովը համաշխարհային կինոյի պատմության ամենաանսովոր և ինքնատիպ անհատականություններից մեկն էր։ Նա ոչ միայն Խորհրդային Միության նշանավոր կինոռեժիսորներից էր, այլև արվեստագետ՝ լայն իմաստով, որի ստեղծագործական մտածողությունը չէր սահմանափակվում կինոյով։ Փարաջանովի արվեստը սնվում էր էզոթերիզմից, ժողովրդական ավանդույթներից, ազգային հիշողությունից և խորհրդանշական պատկերներից, ինչի շնորհիվ նրա ֆիլմերը վերածվում էին տեսողական պոեզիայի։ Այդ բացառիկ գեղագիտությունն էլ նրան բերեց միջազգային ճանաչում։
Փարաջանովը ծնվել է Թիֆլիսում (ներկայիս Թբիլիսի)՝ հայկական ընտանիքում։ Նրա մանկությունն ու պատանեկությունը անցել են բազմազգ մշակութային միջավայրում, ինչը խոր հետք է թողել նրա աշխարհընկալման վրա։ Սկզբնական շրջանում նա նկարահանել է մի շարք լիամետրաժ և վավերագրական ֆիլմեր, որոնք էականորեն չէին առանձնանում խորհրդային կինոյի ընդհանուր հոսքից։ Սակայն 1964 թվականին նկարահանված «Մոռացված նախնիների ստվերները» ֆիլմը դարձավ շրջադարձային՝ մի ակնթարթում Փարաջանովին դարձնելով համաշխարհային կինոյի նորարար դեմքերից մեկը։
Հենց ճանաչումից հետո էլ սկսվեցին նրա կյանքի ամենածանր փորձությունները։ Փարաջանովը չէր հաշտվում խորհրդային գաղափարախոսական սահմանափակումների հետ և իշխանություններին քննադատում էր թե՛ բացահայտ, թե՛ արվեստի լեզվով՝ ստեղծելով ենթատեքստերով հագեցած գործեր։ 1965 թվականին նա սկսեց աշխատել «Կիևյան որմնանկարներ» հակապատերազմական ֆիլմի վրա, որը շուտով արգելվեց։ 1966 թվականին Փարաջանովին հրավիրեցին Հայաստան, որտեղ նա մեծ ոգևորությամբ ձեռնամուխ եղավ «Սայաթ-Նովա» ֆիլմի ստեղծմանը։
Այս ֆիլմը, որը էկրան բարձրացավ «Նռան գույնը» անվամբ, պատմում էր մեծ հայ աշուղ Սայաթ-Նովայի կյանքի ու ներաշխարհի մասին՝ ոչ թե կենսագրական ավանդական պատմության, այլ խորհրդանշական պատկերների միջոցով։ Ֆիլմը հագեցած էր հայկական մշակույթի, ծիսական մտածողության և ազգային ինքնության արտահայտիչ տեսարաններով։ Սակայն հենց այդ ինքնատիպությունն էլ դարձավ պատճառ, որ խորհրդային գրաքննությունը կոշտ միջամտեց ֆիլմին՝ այն ենթարկելով ծանր խմբագրման։ Արդյունքում հանդիսատեսին ներկայացվեց հեղինակային մտահղացման միայն աղճատված տարբերակը, իսկ Փարաջանովը երկար տարիներով հեռացվեց կինոյից։
1970-ականներին նա ձերբակալվեց և դատապարտվեց՝ մեղադրվելով տարբեր, հաճախ շինծու հանցանքների համար։ Չորս տարի Փարաջանովը անցկացրեց գուլագում։ Նույնիսկ բանտում նա չդադարեց ստեղծագործել․ ստիպված լինելով պարկեր կարել՝ ավելացած լաթի կտորներից պատրաստում էր տիկնիկներ և կոլաժներ։ Այդ աշխատանքներից մեկում նա պատկերել էր եգիպտական փարավոն Թութանհամոնին՝ ևս մեկ վկայություն նրա ստեղծագործական անսպառ երևակայության մասին։
Ազատ արձակվելուց հետո Փարաջանովը երկար ժամանակ ապրեց նյութական և հոգեբանական ծանր պայմաններում, ինչը նվաստացուցիչ էր նման մասշտաբի արվեստագետի համար։ Միայն հին ընկերների և համախոհների աջակցությամբ նա կարողացավ վերադառնալ կինոյին։ Կյանքի վերջին տարիներին նա հասցրեց նկարահանել ևս երկու նշանակալի ֆիլմ՝ «Սուրամի բերդի լեգենդը» և «Աշուղ Ղարիբը», որոնք դարձան նրա ստեղծագործական ուղու արժանի ավարտը։
Սերգեյ Փարաջանովի կյանքը նույնքան դրամատիկ էր, որքան նրա արվեստը։ Նա մնաց որպես ազատ մտածող արվեստագետի խորհրդանիշ՝ մի մարդ, որը նույնիսկ ճնշումների ու բանտարկության պայմաններում չդավաճանեց իր ստեղծագործական ազատությանը։
